Redateljska dekonstrukcija i singularnost izvođačkog tijela u predstavi Vanja (2024)

Predstava Vanja (2024) nastala prema drami Ujak Vanja Antona Pavloviča Čehova u režiji Sama Yatesa i adaptaciji Simona Stephensa, predstavlja radikalnu redateljsku intervenciju u kanonski dramski tekst koja se ne temelji na interpretativnoj vjernosti nego na ontološkoj reorganizaciji kazališnog događaja. Ova inscenacija ne problematizira Čehova kao autora psihološkog realizma već ga koristi kao strukturalni rezervoar afekata odnosa i diskurzivnih napetosti koje se kroz redateljsku koncepciju transformiraju u minimalistički ali izrazito gust izvedbeni čin.

Središnji redateljski postupak Yatesa jest radikalna redukcija ne samo scenografije već i same dramske reprezentacije. Odluka da se cijela predstava izvede kroz jedno izvođačko tijelo, Andrewja Scotta, nije puka formalna dosjetka nego teorijski promišljen čin koji destabilizira tradicionalne kategorije lika, dijaloga i dramske intersubjektivnosti. Redatelj time ukida klasičnu dramsku iluziju odnosa među likovima i uvodi ono što bismo mogli nazvati monološkom polifonijom. Svi likovi postoje kao unutarnje projekcije jedne svijesti, jednog tijela, jedne raspukle subjektivnosti.

U tom smislu Yatesova režija može se čitati kroz prizmu postdramskog kazališta ali bez njegovog čestog oslanjanja na vizualni spektakl ili multimedijalnost. Naprotiv ovdje se radi o asketizmu režije u kojem se režija povlači iz vidljivog upravljanja i postaje strukturalni okvir za intenziviranje prisutnosti izvođača. Redatelj ne gradi značenje kroz mizanscenu već kroz precizno tempiranje ritma, prijelaza i afektivnih registara.

Scenografija i dizajn Rosanne Vize funkcioniraju u skladu s ovom redateljskom logikom. Prostor nije mimetički već mentalni. On ne predstavlja rusko imanje nego stanje svijesti, prazninu, stagnaciju i kruženje misli. 

Teorijski gledano Yatesova režija odustaje od psihološke motivacije likova u korist afektivnih prijelaza. Likovi se ne razlikuju po karakterima nego po tonalitetima govora, brzini disanja, mikro pokretima tijela. Redatelj tako pomiče fokus s “tko govori” na “kako govor prolazi kroz tijelo”. Ovaj pristup blizak je suvremenim teorijama performativnosti koje subjekt ne shvaćaju kao stabilan identitet nego kao niz prolaznih pozicija unutar diskursa.

Adaptacija Simona Stephensa dodatno podržava redateljsku koncepciju kroz kondenzaciju i prevođenje Čehovljeva jezika u suvremeni, gotovo ispovjedni registar. Međutim ključna redateljska gesta nije u tekstu nego u odluci da se dramski sukob internalizira. Sukob više nije između likova nego između različitih glasova unutar jednog subjekta čime se Čehov reinterpretira kao autor duboko fragmentirane moderne svijesti.

U konačnici Vanja u režiji Sama Yatesa predstavlja primjer režije koja ne dominira tekstom nego ga rastvara, ne ilustrira Čehova, nego ga filtrira kroz suvremenu teoriju subjekta i izvedbe. Ova predstava potvrđuje da režija danas ne mora proizvoditi nova značenja kroz dodatak već kroz oduzimanje, kroz discipliniranu redukciju koja otvara prostor za radikalnu prisutnost tijela na sceni.

Mehrdad Khameneh Exit Art Studio 01.2026